Dalfsen - New York

Een installatie van Hans Eijkelboom en Peter Spaans
van 13 november t/m 1 januari 2000

 

De kunstenaars maken gebruik van foto's, video en diaprojecties waarin beelden van New York en Dalfsen zijn te zien. In de lange gang naar de expositieruimte zijn 18 foto's te zien van Dalfsen. Opnamen in de straat, van huizen en opritten en de onwerkelijke stilte van Dalfsen, maar ook opnamen van de mensen die wonen, winkelen en werken in Dalfsen. In de veelhoekige centrale ruimte staat in het midden een plateau, waarop 4 dia-projectoren zijn geplaatst. Doordat het publiek rondloopt zal dit plateau geactiveerd worden en langzaam gaan ronddraaien, de dia's zullen geprojecteerd worden in een langzame doorgaande beweging. Deze dia's behoren tot de serie NO WAY OUT (beelden uit New York). In een hoek van de tentoonstellingsruimte van Safe staat een monitor, waarop wandelingen door Dalfsen te zien zijn. Het beeld op de monitor valt niet erg op door het geweld van de steeds wisselende dia-projecties op de muren, maar doordat de dia-projecties op bepaalde momenten stilvallen en de ruimte dan vrij donker is, zal de monitor toch de aandacht trekken.

De overeenkomsten tussen de beelden van New York en Dalfsen zijn niet bedoeld als een directe vergelijking: zo is het in Dalfsen en zo is het in New York. Het gaat veel meer om een visuele definitie van wat een stad is en wat een dorp en van een visuele definitie van het dagelijkse leven in die stad en in dit dorp.

De foto's van Peter Spaans en Hans Eijkelboom tonen plekken, straten, gebouwen, mensen en tekens die wel van een specifieke lokatie zijn - een winkel in het centrum van Dalfsen of de brug naar het station maar die tegelijk werken als emblemen van plekken, straatbeelden en mensen die je overal in de wereld kunt aantreffen.

De fotos zuigen je mee in de stad en het dorp en in het leven. Ze zetten je aan het denken over de omgeving waarin je dagelijks leeft; de straten, waardoor je loopt en de mensen die je tegenkomt. Soms maken die foto's je treurig door het desolate karakter van een straat, of de uniformiteit van een bepaald soort kleding of gedrag. Soms verzoenen die foto's je met het leven door hun liefdevolle blik op de stad en het dorp en de mensen die daar leven.

De foto's zijn niet altijd mooi. Ze zijn niet met die bedoeling gemaakt. Zowel Hans Eijkelboom als Peter Spaans hanteren een concept. Dat concept of dat idee is de kern van hun kunst. De foto's zijn het zichtbare resultaat, maar dat resultaat hoeft niet technisch perfect te zijn en soms mag het uitgesproken amateuristisch lijken.

Hans Eijkelboom werkt het meest conceptueel van beiden. De foto's die hij hier laat zien, zijn onderdeel van een fotografisch dagboek dat hij in 1992 is begonnen en waarmee hij wil doorgaan tot 2007. Elke dag maakt hij tussen de een en tachtig fotos. Met zijn foto's brengt hij zijn eigen leven in beeld. Hij fotografeert zo ongeveer alles waarmee hij elke dag in aanraking komt. Dat zijn mensen in hun dagelijkse bezigheden en vooral het uiterlijk van de mensen. Kleding en uiterlijk, als tekens van een maatschappelijke stratificatie, hebben altijd een belangrijke rol gespeeld in de projecten van Eijkelboom. Hij fotografeert vrienden en familie, hij maakt foto's op feestjes, recepties, openingen en allerlei openbare bijeenkomsten. Hij fotografeert straatbeelden, pleinen, parken, de huizen van een bepaalde stadswijk, winkelinterieurs, reclame op de televisie. Echt alles. Hij verzamelt zijn materiaal als een antropoloog van het moderne leven en hij presenteert dat materiaal in series, voorzien van datum en vindplaats. Zo maakt hij zijn eigen kleine volkenkundig museum.

Het concept of zo u wilt uitgangspunt van Peter Spaans is het doelloos dwalen door de stad. Hij is de mateloze wandelaar van het stedelijke labyrinth. Waar Eijkelboom precies weet wat hij wil, weet Spaans niet waar hij heengaat. In dit opzicht is hij net zo veel conceptueel kunstenaar als een ouderwets romanticus. Hij wordt voortgedreven door nieuwsgierigheid naar dat vreemde stelsel van straten, stegen, gangen, raadselachtige plekken, overblijfselen uit verleden en de banaliteiten van de eigentijdse architectuur. Hij bekijkt dit alles met de verwondering van de buitenstaander. Hij presenteert zijn foto's niet in series maar in tableaus, die net zulke labyrinten vormen als de steden waar hij door heeft gelopen.Al herkent iedereen de elementen op de foto's van Peter Spaans, schreef Okwui Enwezor in het boek Cream - Contemporary Art in Culture (Phaidon Press, Londen, 1998), toch is het niet gemakkelijk om precies te vertellen wat het is. Zijn werk heeft een documentair karakter, maar het terloopse onartistieke van de fotos - Okwui zegt casual artlessness- ondermijnt deze documentaire, en vraagt de kijker om de omgeving die hij dacht te kennen nog eens beter te bekijken.

Dat zou je ook kunnen zeggen van de foto's van Hans Eijkelboom. En net zoals bij het dagboek van Hans Eijkelboom zijn de foto's van Peter Spaans een doorlopend verslag van een wat zonderling flaneur.

Het is dus heel begrijpelijk dat Eijkelboom en Spaans in projecten samenwerken. Al volgen ze ieder een heel andere strategie, ze vullen elkaar op een bijzondere manier aan. Ze hebben samen inmiddels 4 fotoboeken uitgegeven waaronder het prachtige boekje met de titel : "It is there in New York" (1998).

Ze doen beide verslag van het leven in de stad. De een kijkt vooral naar de structuur, de ander naar het menselijke gedrag binnen deze structuur. Beide kunstenaars genieten inmiddels nationale en internationale faam.

Hans Eijkelboom heeft in het voorjaar van 1998 een grote overzichtstentoonstelling getiteld "De Ideale Man", gehad in het Gemeentemuseum van Arnhem.

Peter Spaans had een presentatie op de Biënale van Johannesburg, (1998), een tentoonstelling in de Appel (1999), samengesteld door Hou Hanru en (video) werk van hem is vanaf 21 november 1999 te zien in het Bildmuseet in Umea, Zweden in de tentoonstelling Mirrors Edge samengesteld door Okwie Enwezor, de samensteller van de komende Documenta in Kassel.

In juli 1999 hadden zij samen een project bij Galerie Oele in Amsterdam en in oktober 1999 bij het CBK-Dordrecht de tentoonstelling Lost in Dordrecht.

De tentoonstelling in Safe wordt zaterdag 13 november om 16.00 uur geopend, onder het genot van door SUPER DE BOER (Dalfsen) aangeboden HOT DOGS.

Bovenstaande tekst over het werk van Peter Spaans en Hans Eijkelboom is een aangepaste versie van een deel uit een openingsspeech die Gerrit Willems hield tijdens de opening van de tentoonstelling Lost in Dordrecht, te zien in het Centrum Beeldende Kunst te Dordrecht, waarvan Gerrit Willems directeur is.

 

Dorpsleven versus grootstedelijke gekte

Eerder dit jaar onderstreepte beeldend kunstenaar Hans Eijkelboom met de tentoonstelling "De ideale man" zijn onbedwingbare behoefte aan het doorprikken van vooroordelen. In Dalfsen is hij een samenwerkingsverband aangegaan met de "doelloze stadswandelaar" Peter Spaans. Het eindresultaat draagt onmiskenbaar sporen van de instelling en levenshouding van Spaans, maar in de installatie "Dalfsen - New York" zijn ook veel elementen terug te vinden die opmerkelijke overeenkomsten vertonen met de aanpak die Eikelboom in eerdere projecten etaleerde.

Het herendubbel Spaans-Eijkelboom verenigt verschillende invalshoeken. Spaans manifesteert zich doorgaans als de ouderwetse romanticus die veel ruimte geeft aan toevallige omstandigheden, terwijl Eijkelboom alle kenmerken bezit van een analyticus die aan de hand van ordeningsprincipes, selectieprocedures en andere rationele mechanismen systemen creëert, categorieën aanbrengt en gradaties weergeeft. Toch gaat het te ver om het gelegenheidsduo te typeren als een ad hoc combinatie van een emotioneel en een conceptueel kunstenaar. In het werk van beiden zijn onmiskenbaar elementen aanwezig van de "klassieke" ervaringsdeskundige.

In de beeldende kunst gaat het bijna altijd over zienswijzen. Eijkelboom en Spaans zijn zich daar terdege van bewust. De manier van kijken is bepalend voor de beoordeling en waardering van de dagelijkse werkelijkheid en de vertaling daarvan in artistieke concepten. In zijn performances, installaties en fotowerken blijft Eijkelboom doorgaans zo dicht mogelijk bij zichzelf om de essentie van het menselijk kijkgedrag te kunnen ervaren en doorgronden. In Spaans vond hij een tegenhanger die zich graag door waarnemingen laat verrassen.

Snapshots

Kijken en bekeken worden: daar draaide het om in de tentoonstelling "De ideale man" van Hans Eijkelboom die dit jaar te zien was in zijn woonplaats Arnhem. In recent werk is een duidelijke breuk met het verleden zichtbaar. Was hij in "De ideale man" nog nadrukkelijk aanwezig, tegenwoordig hanteert hij de camera zonder zelf voor de lens te verschijnen. Toevallige voorbijgangers nemen zijn rol over. Ze worden gefotografeerd zonder dat ze het beseffen. Eijkelboom maakt geen kunstzinnige foto's maar eenvoudige snapshots die vervolgens in een documentaire-achtige context getoond worden. De sobere presentatie-vorm moet de schijn van hoogdravende artistieke pretenties zoveel mogelijk wegnemen.

In Dalfsen werden ook toevallige voorbijgangers gekiekt. Het straatbeeld dat in een serie foto's opgeroepen wordt, is kenmerkend voor het rustige dorpsleven dat in schril contrast staat met de hectiek van een wereldstad. Spaans en Eijkelboom hebben die tegenstelling doeltreffend in beeld gebracht door beelden van New York als een duizelingwekkend carrousel rond te laten draaien in de expositieruimte. Ijkpunt van rust en stabiliteit vormt de video-registratie van een wandeling door Dalfsen die als een soort epicentrum in de tentoonstellingszaal is geplaatst. Het dorpsleven laat zich niet doldraaien door grootstedelijke gekte.

Schemerzone

"Dalfsen - New York" is niet het eerste project dat Spaans en Eijkelboom samen realiseerden. Zij hebben inmiddels vier fotoboeken uitgegeven waaraan vergelijkbare strategieën ten grondslag liggen. Het tweesporenbeleid dat daarbij gevolgd werd, is ook in de verkenningen van Dalfsen en New York rode draad geweest. Artistieke inzichten en semi-wetenschappelijke benadering gaan naadloos in elkaar over in foto- en videoprojecten die Spaans en Eijkelboom de afgelopen jaren zowel gezamenlijk als ieder afzonderlijk hebben uitgevoerd.

Belangstelling voor mensen hield daarin gelijke tred met aandacht voor structuren, beschouwing, landschap en leefomgeving. Ook in de fotowerken die in Dalfsen te zien zijn, komen die onderdelen aan bod. De conceptuele werkwijze van het tweetal is nauwkeurig afgestemd op de onderzoekingsresultaten, terwijl de uiteindelijke installatie niet los gezien kan worden van het werkveld.

Vragen met betrekking tot identiteit en uiterlijk, waarneming en gewaarwording, de interactie tussen kunstenaar en publiek en de invloed van de omgeving op de mens zijn essentiële gegevens in de projecten van Eijkelboom en Spaans. Bijna terloops wordt de schemerzone tussen schijn en werkelijkheid, waarheid en leugen in beeld gebracht en in het voorbijgaan wordt afgerekend met vastgeroest kijkgedrag. Dat gebeurt aan de hand van beeldmateriaal dat niet of nauwelijks gemanipuleerd is en daardoor een hoog betrouwbaarheidsgehalte suggereert. Alleen in de selectie en de effectieve presentatie van de beelden is de hand van de kunstenaars zichtbaar. De heftige beeldenstroom die stadsmensen doortgaans te verwerken krijgen en de rustig voortkabbelende indrukken die het dorpsleven van Dalfsen een eigen charme geven, zijn in Safe tijdelijk op elkaar afgestemd.

(Door Wim van der Beek - Zwolsche Courant za 4 december 1999)


SAFE Home Page | Tentoonstellingen